گیاهشناسی:

زرشك با نام علمی Berberis vulgaris از خانواده ی Berberidaceae درختچه ایی است خاردار كه بعضاً بصورت وحشي اما دانه دار در دامنه كوه هاي البرز وساير نقاط كشور ديده شده است اما زرشك كاشته شده قائنات كه بنام ياقوت سرخ مشهور مي باشد از نوع بي دانه بوده كه ارتفاع بوته آن 1.5و گاهي به 2 متر مي رسد.

 برگهاي آن بيضي شكل دانه دار است كه اين برگها به صورت دسته اي در كنار تيغه هامي رويند، گلهاي زرد رنگ زيباي آن شامل 6 كاسبرگ، 6 گلبرگ و 6 پرچم است كه در ارديبهشت و خرداد ظاهر مي شود و چشم هر رهگذري را خيره ميكند. مادگي آن يك پرچم كه به يك خامه كوتاه منتهي مي شود وميوه آن سته شلمي شكل و قرمز رنگ بطول 7 تا 10 و به عرض 3.ميلي متر است.

 محصول آن بروي شاخه هاي يكساله و بار آوري آن بصورت يكسال در ميان است. اين گياه مقاوم به شوري و كم آبي مي باشد كه با آب و بافت خاك جنوب خراسان سازگاري خوبي دارد.

نیازهای اکولوژیکی و پراکنش

زرشک درختچه ای مقاوم به سرما و خشکی، دارای نیاز نوری بالا و طالب خاک های نسبتا سبک لومی-شنی دارای زهکش خوب بوده و در ارتفاعات بالاتر از 1000 متر از سطح دریا بهتر رشد می نماید. گونه های مختلف جنس زرشک در سطح جهان پراکنده می باشند ولی گونه ی مذکور در ایران پراکنش زیادتری داشته و در استان های آذربایجان، مازندران، تهران، خراسان و ... مشاهده می شود.

 

کاشت، داشت و برداشت

زرشک عمدتا توسط پاجوش تکثیر می گردد. بدین منظور پاجوش های 2 تا 3 ساله را در آبان ماه یا آذر ماه جدا نموده و با فاصله 4 متر از یکدیگر کشت می نمایند. برداشت میوه ها در شهریور یا مهر ماه در هنگامی که کاملا قرمز شده اند و بصورت بریدن شاخه های حامل خوشه های میوه صورت می گیرد.

تركيب شيميايي:

 برگ، چوب، پوست اين گياه داراي بربرين است كه بسيار سمي مي باشد. مقدار اين آلكا لو ئيد در پوست گياه 7/1 ولي در چوب و برگ آن كمتر است.

 گل زرشك داراي آلكالوئيدديگري بنام اوكسياكانتين و نوعي اسانس به مقدار بسيار جزئي است.

 در جوانه و ريشه زرشك به علاوه نوعي قند، مواد زريني، موسيلاژي مواد پكتيكي وجود دارد.

در پوست ريشه علاوه بر او كسيا كانتين آلكالوئیديهاي ديگري بنام بربامين  پالماتين، كلوم بامينوژات روزيزين وجود دارد.

خواص درماني:

 مصرف طبی زرشك به دوره ی مصر باستان می رسد كه فراعنه و ملكه ها، این گیاه را با تخم رازیانه به منظور درمان طاعون مصرف می كردند. پوست، ریشه و ساقه این گیاه خاصیت درمانی دارد. ریشه و ساقه این گیاه زرد رنگ است و اروپایی ها و آمریكای شمالی برای رنگ آمیزی لباس از آن استفاده می كردند. اما تركیبات موجود در پوست گیاه زرشك، آن را به یك گیاه درمانی تبدیل كرده است.

پوست این گیاه حاوی آلكالوئیدهایی است كه مهم ترین آنها Berberine است. این آلکالوئیدها خواص آنتی بیوتیكی (ضد باکتری و ضد عفونت) دارند و سبب تحریك بخش هایی از سیستم ایمنی بدن می شوند. برای پی بردن به این اثر، قطره ای زرشك را روی زبان خود بگذارید، خواهید دید دهان شما آبكی می شود. به گفته كارشناسان طب گیاهی، آبکی شدن دهان سبب می شود كه بدن بتواند با عفونت مبارزه كند.

انواع عفونت هایی كه زرشك می تواند در درمان آنها مؤثر واقع شود عبارت است از: عفونت گلو، مجاری ادراری، مجاری معده ای- روده ای، ریه ها، عفونت های مخمری و اسهال.

 

خواص میوه زرشك

زرشك از نظر طب قدیم ایران سرد و خشك است. میوه زرشك خواص زیر را درد:

- قابض است.

- تقویت كننده قلب و كبد است.

- بواسیر خونی را درمان می كند.

- خونریزی را برطرف می كند.

- برای برطرف كردن بیماری های كبدی مفید است.

- زرشك صفرا آور بوده و در درمان سنگ كیسه صفرا بسیار مؤثر است.

- دم كرده زرشك را برای برطرف كردن ناراحتی های دهان غرغره كنید.

 

خواص ریشه و ساقه زرشک

- صفرا بر و مسهل است.

- كبد را پاك و تقویت می كند.

- اعمال دستگاه گوارش را منظم می كند.

- سوء هاضمه را از بین می برد.

- بی اشتهایی را برطرف می كند.

- برای رفع یبوست مفید است.

- در درمان یرقان و زردی موثر است.

- نقرس و روماتیسم را برطرف می كند.

- خانم هایی كه بین دو عادت ماهیانه خونریزی دارند، باید برای برطرف كردن آن از ریشه و ساقه زرشك استفاده كنند.

- آنهایی كه مبتلا به ورم طحال هستند، می توانند برای معالجه از این گیاه كمك بگیرند.

- واریس را درمان می كند.

- برای معالجه بواسیر نافع است.

- برای برطرف كردن سوزش ادرار مفید است.

- فشار خون را پایین می آورد.

- برای شستشوی چشم می توانید از جوشانده ریشه و ساقه زرشك استفاده كنید.

خواص برگ زرشك

- آب آوردگی بدن را برطرف می كند.

- اسهال های مزمن را درمان می كند.

- برگ زرشك دارای مقدر زیادی ویتامین C می باشد، بنابراین در درمان بیماری اسكوربوت مفید است.

- جویدن برگ زرشك، باعث محكم شدن لثه و دندان می شود.

- در موقع آنژین و گلودرد، دم كرده برگ زرشك را غرغره كنید.